Festival kentinde festivale gidemeyen kentli

Işıl Çalışkan 

Yazın sonuna yaklaşılırken konser ve festival takvimi hız kesmiyor. Metal ve caz festivallerinden açık hava konserlerine kadar farklı türlerde çok sayıda etkinlik sırada bekliyor. Ancak takvim çeşitlendikçe bu etkinliklere ayrılması gereken bütçe de büyüyor. 

11 Ağustos’ta bilet satış sayfalarında yer alan en düşük güncel fiyatlar üzerinden yaptığımız hesap, kültür-sanata erişimin asgari ücretlinin bütçesinde ne kadar yer tuttuğunu gösteriyor. Hesaplamalarda 28 bin 75 lira 50 kuruş olan net asgari ücret esas alındı. 

İstanbul’daki etkinlikler için kişi başı gidiş-dönüş ulaşım maliyeti, tek araç kullanıldığı varsayılarak 92,40 lira olarak hesaplandı. Aktarma, yemek, içecek ve bilet satışında alınabilecek ek hizmet bedelleri toplama dahil edilmedi. Dolayısıyla rakamlar etkinliklerin toplam faturasını değil, katılım için gereken en düşük tutarı gösteriyor. Bilet fiyatları satış dönemine ve kalan kategorilere göre değişebildiğinden hesaplamalar 11 Ağustos’taki tabloyu yansıtıyor. 

İKİ GÜNLÜK FESTİVAL MAAŞIN YÜZDE 30’U

19-20 Eylül tarihlerinde Maximum UNIQ Açıkhava’da düzenlenecek Bosphorus Open Air Metal Fest’in günlük bileti 3 bin, iki günlük kombine bileti ise 4 bin liradan satılıyor. 

İki kişinin festivalin bir gününe katılmasının bilet ve ulaşım maliyeti 6 bin 184 lira 80 kuruşu buluyor. Bu tutar net asgari ücretin yüzde 22’sine karşılık geliyor. 

İki günlük kombine bilet alan iki kişinin her iki gün de festivale gidip döneceği varsayıldığında toplam maliyet 8 bin 369 lira 60 kuruşa ulaşıyor. Böylece bir aylık net asgari ücretin yüzde 29,8’i yalnızca bilet ve ulaşıma gidiyor. 

Şehir dışında düzenlenen festivallerde ise ulaşım ve konaklama da faturaya ekleniyor. 4-6 Eylül tarihlerinde gerçekleştirilecek Bozcaada Caz Festivali’nin 4-5 Eylül tarihlerini kapsayan iki günlük kombine bileti 11 Ağustos itibarıyla 6 bin 250 liradan satılıyor. İki kişi için yalnızca biletlerin toplamı 12 bin 500 liraya, yani net asgari ücretin yüzde 44,5’ine denk geliyor. 

Festivalin üç gününü ve farklı konser alanlarını kapsayan tam kombine bilet ise kişi başı 12 bin 250 lira. İki tam kombine biletin toplamı 24 bin 500 liraya ulaşıyor. Bu tutar bir aylık net asgari ücretin yüzde 87,3’üne karşılık geliyor. İstanbul’dan adaya ulaşım, feribot, ada içindeki ulaşım, konaklama, yeme ve içme giderleri bu hesaba dahil değil. 

Funda Lena’ya göre bilet fiyatlarının alım gücüne kıyasla hızla yükselmesi, kültürel etkinliklere katılımın önünde ciddi bir engel oluşturuyor. Son dönemde etkinliklere katılımda gözlenen düşüşün de bu tablodan bağımsız olmadığını belirten Lena, “Kültür-sanat zaten ülkemizde erişilebilirlik açısından kısıtlı ve problemli bir alandı. Mevcut alım gücü kaybı ise bu kısıtlılığı derinleştirerek erişimi neredeyse imkânsız hale getirdi” diyor. 

Sorun yalnızca bugünkü bilet fiyatlarından ibaret değil. Lena, TÜİK verileri ile geçmiş yıllardaki harcama alışkanlıklarının, hanelerin eğlence, spor ve kültüre ayırdığı payın yüzde 2 dolayında kaldığını gösterdiğine dikkat çekiyor. TÜİK’in 2025 Hanehalkı Tüketim Harcaması verilerine göre bu grubun toplam tüketim harcamaları içindeki payı yüzde 2,3. Bu kalemin spor ve genel eğlence giderlerini de kapsadığı düşünüldüğünde doğrudan kültür-sanata ayrılan pay daha da düşüyor. 

Funda Lena

Ekonomik kriz ve gelir kaybının kültüre erişimi ağırlaştırdığını vurgulayan Lena, kültür-sanatla kurulan ilişkinin eğitim politikalarıyla birlikte ele alınması gerektiğini söylüyor: “Kültüre erişimi kalıcı olarak sağlamak için yalnızca ekonomik koşulları iyileştirmek yetmez. Bireylerde kültürel sermaye oluşturmayı hedefleyen uzun soluklu kamusal politikalara da odaklanmak gerekir.” 

AÇIK HAVA KONSERİNE 5 BİN 225 LİRA

Yüksek maliyet festivallerle sınırlı değil. Harbiye Cemil Topuzlu Açıkhava Tiyatrosu’nun eylül programındaki bazı konserlerde en düşük bilet fiyatları binlerce liraya ulaşıyor. 

4 Eylül’de düzenlenecek Sertab Erener konserinin en düşük bilet fiyatı 2 bin 350 lira. İki kişinin bilet ve ulaşım maliyeti 4 bin 884 lira 80 kuruşu, yani net asgari ücretin yüzde 17,4’ünü buluyor. 

13 Eylül’deki Zülfü Livaneli ve Maria Farantouri konserinde satıştaki en düşük fiyatlı bilet 11 Ağustos itibarıyla 2 bin 520 lira. İki kişinin konsere gitmesinin bilet ve ulaşım maliyeti 5 bin 224 lira 80 kuruşa ulaşıyor. Bu tutar aylık net asgari ücretin yüzde 18,6’sına karşılık geliyor. 

19 Eylül’deki Teoman konserinde en düşük fiyatlı iki bilet ile ulaşımın toplam maliyeti 2 bin 184 lira 80 kuruş. Bu da net asgari ücretin yüzde 7,8’i demek. 

Mabel Matiz’in 22 ve 23 Eylül konserleri farklı satış platformlarında ve kategorilerde değişen fiyatlarla listeleniyor. En düşük güncel fiyatın 1.250 lira olduğu satış kanalı esas alındığında iki kişinin bilet ve ulaşım maliyeti 2 bin 684 lira 80 kuruşa, yani net asgari ücretin yüzde 9,6’sına ulaşıyor. Diğer satış platformlarında başlangıç fiyatının daha yüksek olması, izleyicinin karşısına satış kanalı ve kategoriye göre farklı faturalar çıkabileceğini de gösteriyor. 

Fiyatların oluşmasında organizasyon, mekân, prodüksiyon, teknik giderler ve satış politikaları birlikte rol oynuyor. Dolayısıyla bu rakamlar sanatçıların doğrudan belirlediği ücretler olarak değerlendirilemez. Ancak izleyicinin karşılaştığı sonuç değişmiyor: İki kişinin bir konser ya da festivale katılması, kimi örneklerde aylık asgari ücretin önemli bir bölümünü götürüyor. 

Lena, özellikle küçük ve orta ölçekli yapımlarda bilet fiyatlarındaki artışın temel nedeninin yükselen maliyetler olduğunu belirtiyor. Alım gücü gerilerken organizatörlerin, salon işletmecilerinin ya da sanatçıların talepteki düşüşü göze alarak keyfî fiyat artışına gitmesinin rasyonel olmayacağını ifade ediyor. 

Bağımsız sahneler ile küçük ve orta ölçekli organizasyonların maliyet artışlarını bilet fiyatlarına bütünüyle yansıtamadığını söyleyen Lena, “Kendi maliyet artışlarını birebir bilet fiyatına yansıtsalar sahneler tamamen boş kalacak. Çoğu organizasyon, seyirciyle bağı koparmamak için kendi kâr marjından feragat ederek fiyatları olabildiğince aşağıda tutmaya çalışıyor” diye konuşuyor. 

Büyük prodüksiyonlar ve üst gelir grubuna seslenen organizasyonlarda ise tablonun farklılaşabildiğine işaret eden Lena, enflasyonun yarattığı fiyatlama belirsizliğinin kimi zaman kâr marjını korumaya ya da artırmaya yönelik stratejilere alan açabildiğini söylüyor. Ancak bunun sektörün geneline yayılabilecek bir durum olmadığının altını çizerek “Sektörün ezici çoğunluğu için yüksek bilet fiyatları bir kâr artışı değil, sürdürülebilirlik krizinin sonucudur” diyor. 

SPONSORLUK FİYATI DÜŞÜRMEYE YETMİYOR

Sponsor desteği alan etkinliklerde de bilet fiyatlarının yüksek olması izleyiciler açısından başka bir soru yaratıyor: Sponsorun katkısı neden doğrudan bilete yansımıyor? 

Lena, bunun yanıtlanabilmesi için her etkinliğin bütçesinin ayrı ayrı incelenmesi gerektiğini belirtiyor. Sponsorlukların çoğu zaman etkinliğin bütün maliyetlerini üstlenmediğini, toplam bütçeye yalnızca belirli oranda katkı sunduğunu dile getiriyor: “Kamuoyunda sponsorlu bir etkinliğin tüm maliyetlerinin karşılandığına dair bir düşünce var. Oysa sponsorluklar çoğunlukla toplam bütçeye kısmi katkı sağlıyor. Prodüksiyon, mekân, lojistik ve sanatçı maliyetlerindeki büyük artışlar karşısında sponsorluk gelirleri de tek başına fiyatları aşağı çekmeye yetmeyebiliyor.” 

Yıllar sonra sahneye dönen isimler ya da Türkiye’ye nadiren gelen uluslararası sanatçılar söz konusu olduğunda fiyatlama davranışı da değişiyor. Dinleyicinin “Bu fırsatı bir daha yakalayamayabilirim” düşüncesiyle bütçesini zorlayabildiğini belirten Lena, organizatörlerin bu yoğun ve geçici talebi dikkate alarak fiyatları yükseltebildiğini söylüyor. Ancak bu örneklerin Türkiye’deki kültür ekonomisinin bütününü değil, dönemsel ve istisnai organizasyonları yansıttığını vurguluyor. 

GERÇEK FATURA ALANDA ÇIKIYOR

En düşük fiyatlı biletler çoğu zaman sınırlı sayıda ve aylar öncesinden satışa sunuluyor. Satış dönemi ilerledikçe avantajlı kategoriler tükeniyor ve izleyicinin önündeki en düşük fiyat yükseliyor. Bozcaada Caz Festivali’nin erken dönem fiyatı ile 11 Ağustos’taki güncel fiyatı arasındaki fark da bu değişimi gösteriyor. 

Genel giriş, sahne önü ve VIP gibi kategoriler aynı etkinlik içinde farklı fiyatlar yaratıyor. Böylece ödeme gücü, izleyicinin yalnızca etkinliğe girip giremeyeceğini değil, sahnenin neresinde duracağını da belirliyor. 

Saatler süren festivallerde su ve yemek temel ihtiyaç olmasına rağmen alan içindeki güncel fiyatlar çoğunlukla önceden açıklanmıyor. İzleyici, etkinliğin gerçek maliyetini ancak alana girdikten sonra öğreniyor. Bilet satışına eklenen işlem ve hizmet bedelleri de ilan edilen fiyatla ödeme aşamasında karşılaşılan tutar arasındaki farkı büyütebiliyor. 

Canlı performansların maliyetini zaman içinde radikal biçimde düşürmenin mümkün olmadığını belirten Lena’ya göre alt ve orta gelir gruplarının kültür-sanata erişebilmesi için kamusal destek mekanizmalarının devreye girmesi gerekiyor. Hem merkezi yönetimin hem de yerel yönetimlerin kültür bütçelerinin artırılmasını isteyen Lena, kaynağın şeffaf ve adil biçimde dağıtılması gerektiğine dikkat çekiyor. 

Etkinliklerin bütünüyle ücretsiz yapılması ise tek başına çözüm değil. Lena, özellikle yerel yönetimlerin ücretsiz etkinliklerinde dijital kayıtların kısa sürede dolmasına rağmen etkinlik günü salonların boş kalabildiğini belirtiyor. Bunun yerine sembolik ücretlerin alındığı ya da gelir gruplarına göre kademelendirilen biletleme modellerinin uygulanabileceğini söylüyor. 

Lena’ya göre kültüre erişimi yalnızca bilet fiyatını düşürmeye indirgeyen yaklaşımlar da eksik kalıyor: “Mesele, sanatı talep edebilir insan kaynağını yetiştirmektir. Kültür politikalarını uzun vadeli eğitim politikalarından bağımsız düşünemeyiz. Erken yaşta estetik aşinalığı, sanat sevgisini ve kültürel sermayeyi inşa edememişseniz ekonomik kriz çözülse bile o salonlar yine dolmayacaktır.” 

KAMU KAYNAĞI KİME GİDİYOR?

Kültür ve Turizm Bakanlığı ile yerel yönetimlerin sorumluluğu yalnızca ücretsiz konserler düzenlemekle sınırlı değil. Kamu kaynaklarının hangi sanatçılara, hangi türlere ve hangi ölçütlerle aktarıldığı da kültüre erişim tartışmasının bir parçası. 

Lena, kültür-sanata ayrılan kamusal bütçenin artırılmasının yanı sıra dağıtım politikalarının da gözden geçirilmesi gerektiğini belirtiyor. Bütçelerin önemli bir bölümünün birkaç popüler isme ödenen yüksek kaşelere ayrılmasını eleştirerek kamu kaynaklarıyla ödenen ücretlerde makul bir üst sınır oluşturulmasını öneriyor. Bağımsız ve gelişmekte olan sanatçılara düşük ücretler sunulurken popüler isimlere çok yüksek ödemeler yapılmasının kültür ekosistemindeki eşitsizliği büyüttüğünü söylüyor. 

Kamu desteğinin farklı sanat disiplinlerini ve müzik türlerini kapsaması gerektiğini belirten Lena, kültürel çeşitliliğin planlı ve uzun vadeli bir politikayla oluşturulabileceğini ifade ediyor. Kamu kurumlarına yapılan konser ve gösteri başvurularının şeffaf ve nesnel ölçütlerle değerlendirilmesi gerektiğini vurgulayarak şöyle konuşuyor: 

“Ahbap-çavuş ilişkileri ya da yalnızca popülarite yerine liyakat odaklı bir eleme mekanizması kurulmalı. Kamu, sadece var olan popüler kültürü finanse eden değil; sanatsal üretimi çeşitlendiren, yetenekleri keşfeden ve toplumun sanat okuryazarlığını yükselten bir sorumluluk üstlenmeli.” 

Konser ve festival sayısındaki artış, kültür-sanata erişimin de aynı ölçüde arttığı anlamına gelmiyor. Takvim kalabalıklaşırken ücretler, ulaşım, konaklama ve alan içindeki harcamalar izleyici ile sahne arasındaki mesafeyi büyütüyor. Sahneler çoğalıyor ancak o sahnelerin karşısında kimlerin yer bulabildiği sorusu önemini koruyor.