“Hayır” hayır demektir: Yakın ilişkilerde sınır ve onay

Meltem Çınar Bozdağ - Psikiyatr

Onay nedir? Sınır nerede başlar? Flört şiddeti nedir? Bu konular gün geçtikçe daha çok konuşuluyor ve bu kavramlara yönelik farkındalık giderek artıyor. Ancak kadın ve erkek arasındaki güç dengesizliğini normalleştiren patriyarkal (yani erkek egemenliğine dayalı) düşünce yapısının şekillendirdiği toplumumuzda, yakın ilişkilerde sınır ihlallerinin, rıza inşasının, fiziksel, psikolojik, dijital ve cinsel şiddet türlerinin yaygın olarak görüldüğü bir gerçek.

Sınır ihlalleri ve her türlü şiddet, bu davranışlara maruz kalan kişinin ruh sağlığını etkileyen ve kişinin özerkliğini, özgür, eşit ve güvenli bir ilişkide olma hakkını ihlal eden faktörler. Bu yazıdaki amacımız bu kavramlara daha yakından bakmak olacak.

SINIR NEDİR? NE ZAMAN SINIR İHLALİ GERÇEKLEŞİR?

Yakın ilişkilerde kişilerin özgürlüğünü ve güvenliğini sağlayan en önemli kavramlardan biri “sınır” kavramıdır. Bir ilişki içerisinde kişilerin kendi sınırlarını belirleyebilmesi ve bu sınırları koruyabilmesi sağlıklı ve eşit bir ilişkinin temellerindendir. Kişilerin kendi özgürlüğünün, bir başkasının özgürlüğünü ihlal ettiği noktada sınırlandığının farkında olması, karşı tarafın kişisel alanına saygı göstermesi yine sağlıklı bir ilişkinin olmazsa olmazlarındandır.  

Sınırlara saygı duyma, her alanda olduğu gibi kişinin bedeni ve cinselliği üzerinde de sadece kendisinin söz sahibi olduğunu kabul etmekle mümkün. Yani “Hayır” hayır demektir. Kişinin ilişki içinde kendisini güvende hissedebilmesi, ancak “hayır” dediği anda istemediği şeyin yapılmayacağını ve sınırlarına saygı duyulacağını bilmesi ile mümkün olabilir. 

Sınırların ihlalleri ise bireylerin güvende hissedeceği, özgür olacağı ve eşit olacağı bir ilişkinin mümkün olmasına engeldir. Patriyarkal anlayışın etkisinde olan toplumlarda, fiziksel, psikolojik, dijital ve cinsel şiddet türleri ve sınır ihlalleri yakın ilişkiler içinde yaygındır. Fiziksel zarar verici eylemler ve fiziksel şiddet; aşağılama, küçümseme, nerede olduğunu ve ne yaptığını sürekli kontrol etme, kıyafetlerine karar verme, aşırı kıskançlığı baskı aracı olarak kullanma, mahremiyetine saygı göstermeme, sosyal çevresinden izole etme gibi psikolojik şiddet türleri; rıza inşası ile ya da rıza dışı cinsel yakınlaşmada bulunmak gibi cinsel şiddet eylemleri; partnerinin telefonunu ya da sosyal medya hesaplarını karıştırmak, teknolojik araçlarla takip etmek, şifrelerini istemek, ısrarlı mesajla taciz etmek, fotoğraflarını veya bireysel yazışmalarını izinsiz olarak paylaşmak gibi dijital şiddet eylemleri sınır ihlalleridir ve güvenli bir ilişki kurulmasını engeller. Zaman zaman aşırı kıskançlık, kontrol etme, sahiplenme ya da kısıtlama davranışları toplum tarafından romantize edilerek sevginin bir göstergesi olarak algılanır ve sınır ihlalinin fark edilmesi güçleşir. Ancak bu davranışlar esasında ilişki içerisinde bir güç hiyerarşisinden kaynaklanır, güç eşitsizliğini yeniden kurar ve tahakküm kurulan tarafın ilişki içerisindeki özgürlüğünü ve güvenliğini kısıtlar. Başka bir deyişle bu davranışlar, partnerin davranışlarını kontrol etmek ve esasında ona hükmetmek amacıyla yapılır. Böyle ilişkiler içerisinde toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri yeniden üretilir. Bu gibi sınır ihlallerine ve şiddet türlerine maruz kalmak, maruz kalanın ruh sağlığını olumsuz yönde etkileyecektir.  

ONAY/RIZA VE RIZANIN İNŞASI

Onay veya rıza kavramı, bireyin bir yakınlık ya da cinsel bir eylem için kendi hür iradesi ile verdiği izni ifade eder. Karşılıklı cinsel davranışlara dair gönüllü bir anlaşmadır. “Evet” yanıtını kendi terimiyle iletmesini ifade eder. Herhangi bir cinsel aktivitede bulunmak için gönüllü, bilinçli ve kesin bir “evet” olması, onay verme anlamına gelir.  

Kişinin onayının geçerli olabilmesi için yasal olarak ve işlevsel olarak bu onayı vermeye yeterli olması gerekir. Yasal olarak yeterli değilse ya da uykuda olma, alkol veya madde etkisinde olma, herhangi bir nedenle bilincini kaybetmiş olma, bilincinin yeterli olmasına rağmen fiziksel bir hastalık nedeni ile konuşamama, hareket edememe gibi durumlarda kişi onay verebilecek durumda değildir. Silahlı ya da başka şekillerde tehdit altında olma, fiziksel olarak zorlanma, baskı altında olma ya da otoritenin kötüye kullanılması durumlarında kişi reddedebilecek durumda olmadığı için onay söz konusu değildir.  

• Onayın gönüllü ve hür irade ile verilmiş olması, başka bir deyişle hiçbir baskı, tehdit, fiziksel zorlama ya da otoritenin kötüye kullanılması durumu olmaksızın verilmiş olması gerekir. 

• Onay tek seferliktir. Bir kişinin daha önce onay vermiş olması, sonraki eyleme onay vereceği anlamına gelmez. Her cinsel eylem öncesi onayın varlığı tekrar sorgulanmalıdır.  

• Onay herhangi bir zamanda ya da koşulda geri çekilebilir. Cinsel eylem sırasında onayın sürekliliği esastır. Onay geri çekildiyse eylemin durdurulması gerekir.  

• Sessizlik veya tepkisizlik onay anlamına gelmez. Bireyler kimi zaman tehdit altında hissettiklerinde “donakalma” tepkisi gösterebilirler. Kesin bir “hayır”ın yokluğu, “evet” anlamına gelmez. Kişinin sessiz kalması, hayır dememesi onay verdiği anlamına gelmez. Cinsel yakınlık için açık bir onay olmalıdır.  

• Onay bilinçli ve net olmalıdır. Kişi tereddütlü görünüyorsa nasıl hissettiği değerlendirilmelidir. Baskı altında söylenen “evet” onay değildir.  

• Zorla, ikna süreçleri ile, manipülasyonla veya duygusal baskıyla rızanın dönüştürülmeye çalışıldığı durumlarda gerçek bir rıza söz konusu olamaz.  

Buradan hareketle, rıza veya onay inşası kavramına da değinmek gerekir. Bir kişinin verdiği “hayır” yanıtını “evet”e çevirmek için kullanılan, fiziksel zorlama içermeyen tüm yöntemlerdir ve bu yöntemler esasında psikolojik şiddet türüdür. Örnek olarak, sürekli ısrarcı olma, düşünce ve davranışları değiştirmek için çeşitli yollarla etkileme, yönlendirme, manipüle etme (“beni sevseydin bunu yapardın” vb. söylemler), rıza verilmezse bir davranışta bulunacağına dair tehdit etme (ilişkiyi bitirme vb.), ikna etmek için hediye verme gibi çeşitli yöntemler kullanma, kişiye kendisini suçlu hissettirme, duygusal baskı uygulama, birliktelik üzerine güvence verme gibi kaygıyı azaltmaya çalışma, otoriteyi kötüye kullanma gibi davranışlar verilebilir. Bu yöntemlerin varlığında gerçek bir onaydan söz edilemez.  

Onay sadece bireysel değil aynı zamanda güç ilişkilerine, erkek egemen kültüre ve toplumsal normlara bağlı olarak şekillenir. Kadınlar için "nazik olma", "kırmama", "ilişkiyi bozmama" baskısı "hayır" demeyi zorlaştırırken, erkekler içinse sınır ihlalleri olan davranışlar daha normal karşılanabilir. Sınır koymak zaman zaman “bencillik” olarak etiketlenebilir. Oysa sınırlarımızı korumak bencillik değil, kendimize ve karşımızdakine gösterdiğimiz en temel saygıdır. 

NE YAPMALI?

Güvenli bir ilişkinin temel taşlarından biri, onay/rıza kültürünün o ilişki için esas olması, tarafların buna hassasiyetle yaklaşmasıdır. “Hayır”ın hayır demek olduğunu, açık bir evet olmadıkça onayın olmadığını, sessizliğin onay anlamına gelmediğini bilen kişi, partnerinin ilişki içinde güvende hissetmesini sağlamış olur. Partnerin kişisel alanına, mahremiyetine ve sınırlarına saygı gösterilen bir ilişki içinde kişiler kendilerini daha özgür hisseder. Partnerler birbirlerinin her anını bilmek zorunda değildir. Partnerler birbirlerinin sahip olduğu bir eşya değildir. Sınır ihlalleri ve kontrol davranışları sevgi göstergesi değildir. Sağlıklı bir ilişki ancak kişilerin dürüst olduğu bir iletişimle, sınırlarına saygılı olarak, karşılıklı gönüllü olarak, karar alma süreçlerini eşit bir ilişki içinde beraber yürüttüklerinde, karşılıklı olarak sorumluluk aldıklarında ve karşı tarafın da ayrı bir birey olduğunu unutmayarak kurulabilir. Sınırlarımızı koruyarak, onlara saygı duyarak ve onay kültürünü sahiplenerek, yalnızca kendi ilişkilerimizi değil, patriyarkanın bize dayattığı normları da dönüştürebiliriz.